.(منبع: کلهر، منوچهر. 1398). طراحی و اعتباریابی الگوی شایستگی های معلمان. پایان نامه دکترا، دانشگاه آزاد زنجان)

در تهیه سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش کوشش شده است تا با الهام از اسناد بالادستی و بهره‌گیری از ارزش‌های بنیادین آن‌ها و توجه به اهداف راهبردی نظام جمهوری اسلامی ایران، چشم‌انداز و اهداف تعلیم و تربیت در افق 1404 هجری شمسی تبیین شود. سندتحول بنیادین در نظام آموزش‌وپرورش در سال 1391 به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی رسیده و مبتنی بر آرمان‌های نظام اسلامی بر پایه برنامه چشم‌اندازی که در افق 1404، ترسیم‌گر ایرانی توسعه‌یافته با جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه با هویتی اسلامی انقلابی، الهام‌بخش جهان اسلام همراه با تعامل سازنده و مؤثر در عرصه روابط بین‌المللی است

نقش آموزش و پرورش در رشد همه جانبه شخصیت سرمایه های انسانی، با اهداف متعالی و برنامه های مدون برای این منظور، بی بدیل و پر اهمیت دیده شده است. با اینکه در چهار دهه گذشته تلاش‌های زیاد و قابل‌تقدیری از سوی آموزش و پرورش به‌عمل‌آمده، اما هنوز آموزش‌وپرورش با چالش‌های جدی روبه‌رو است و برونداد آن انتظارات مردم را برآورده نکرده و پاسخگوی تحولات محیطی و نیازهای جامعه نیست. نارسایی های موجود از یک طرف و ترسیم ایران توسعه یافته در افق 1404 از سوی دیگر، سبب تهیه سندتحول بنیادین تعلیم و تربیت شده است.

برای تحقق اهداف سند تحول بنیادین، نقش معلم (مربی) به عنوان هدایت کننده، واسوه ای امین و بصیر در فرایند تعلیم و تربیت و موثرترین عنصر در تحقق ماموریت های نطام تعلیم و تربیت رسمی می باشد (گزازه های ارزسی، بند 7 سند). با توجه به این تاکید، ضرورت دارد این مهم مورد توجه و مطالعه قرار گیرد و شاخص های صلاحیت های حرفه ای معلمان بر اساس انتظارات تعیین شده بازیابی و تقویت گردند. از این رو، هدف این نوشته مشخص کردن شاخص های صلاحیت های حرفه ای معلمان از منظر سند تحول بنیادین آموزش و پرورش ایران است. برای این منظور، از روش تحلیل محتوای استقرایی استفاده شد. در این باره، کلیه محتوای سند پس از کدگذاری باز، کدگذاری محوری، مقوله بندی و تعیین شاخص ها مورد نظر قرار گرفته شد.

نگاه اجمالی بر شایستگی‌های تعیین‌شده برای معلمان در چند کشور:

  1. صلاحیت‌های حرفه‌ای معلمان در انگلستان:

تجربیات و ارزش‌های حرفه‌ای،/ دانش حرفه ای و و درك و فهم دانش آموزان/ تدریس موثر

  1. صلاحیت‌های حرفه‌ای معلمان در کشور امریکا:

دانش مربوط به محتوای درس/ دانش مربوط به بهبود و يادگيري دانش‌آموز/ تطبيق دادن آموزش با نيازهاي يکايک فراگیران

 / استفاده از راهبردهای چندگانه آموزشی/ مهارت‌های اداره کلاس و ایجاد انگیزه در دانش آموزان/ مهارت‌های ارتباطی/ مهارت در برنامه‌ریزی آموزشی/ ارزیابی یادگیری دانش آموزان/ مسئولیت‌پذیری و تعهد حرفه‌ای/ فعالیت‌های گروهی.

  1. استانداردهای حرفه‌ای برای معلمان استرالیا

دانش حرفه‌ای/ محتوای و نحوه آموزش آن/ تمرین حرفه‌ای/ ایجاد و حفظ محیط یادگیری حمایتی و ایمن/ ارزیابی، ارائه بازخورد و گزارش در مورد یادگیری دانش آموزان/ توسعه‌ای حرفه‌ای خود و مشارکت در برنامه‌های مرتبط

  1. شایستگی‌های حرفه‌ای معلمان در سنگاپور

در ســنگاپور صلاحیت‌های حرفه‌ی معلمی به پنج بخش زیر تقسیم می‌شود.

رشد همه‌جانبه‌ی کودك/ تسلط بر موضوع تدریس خود،/ کار با دیگران، اطلاع‌رسانی به والدین درزمینهٔ ای فعالیت‌ها، پیشرفت‌های دانش آموزان و خط‌مشی‌های آموزشی، در نظر گرفتن والدین به‌عنوان همکاران آموزشی/ شــناخت خود و دیگران، داشــتن درك درســت از توانایی‌ها و ضعف‌های خــود در جنبه‌های مختلف، برخورداری از هوش هیجانی مناسب/ نفوذ بر ذهن‌ها و قلب‌ها

  1. صلاحیت‌های حرفه‌ای معلمان کانادا

-ارزش‌ها: ارزش‌های انسانی و دمکراسی/ تجارب / راهبردهای آموزشی و نظریه‌های یادگیری

-دانش: معلمی/ محتوای دروس/ روش‌های تدریس/ مراکز یادگیری

-مهارت‌ها: اجرای وظایف تعیین‌شده در کلاس درس/ مدیریت کلاس درس/ به‌کارگیری فن‌آوری اطلاعات/ ارزشیابی/ مواجهه با چالش‌ها

-توانایی: عمل مؤثر/ عمل حرفه‌ای/ ارتباطات میان فردی

6- ویژگی‌های حرفه‌ای معلمان در قرن 21 ازنظر یونسکو

- ارزش‌های یادگیرنده محور: یکدلی/ اعتقاد بر این است که همه بچه‌ها می‌توانند یاد بگیرد/ تعهد به پرورش پتانسیل در هر کودک / ارزیابی متنوع

- هویت معلم: اهداف برای استانداردهای بالا/ اطلاعات / تلاش برای یادگیری/ تلاش برای بهبود مشارکت در تصمیمات مدرسه/ سازگاری و انعطاف‌پذیر/ اخلاقی / حرفه‌ای گری

- خدمات به حرفه و جامعه: یادگیری همکاری و تمرین/ ایجاد کارآموزی و مربیگری/ مسئولیت اجتماعی و مشارکت والدین.

-مهارت‌ها: مهارت‌های تفکر/ مهارت‌های آموزشی/ مهارت‌های مدیریتی/ مهارت‌های خودمختاری/ مهارت‌های ارتباطی/ مهارت‌های نرم‌افزاری/ مهارت‌های فنی/ مهارت‌های نوآوری و کارآفرینی/ مهارت‌های اجتماعی و عاطفی

-دانش: درباره خود/ شاگرد/ جامعه/ محتوای موضوع/ آموزش‌وپرورش/ بنیاد آموزشی و سیاست‌های برنامه تحصیلی/ سواد چند فرهنگی/ آگاهی جهانی/ آگاهی محیط‌زیست

صلاحیت‌های حرفه‌ای معلمان ایران بر اساس سند تحول بنیادین

در فصل اول اين ســند تحت عنوان «بيانية ارزش‌ها» دو گزاره مهم به شرح زير آمده است. گــزارة 7. نقش معلم به‌عنوان هدایت‌کننده و اســوة امين و بصيــر در فراينــد تعليم و تربیت و مؤثرتريــن عنصر در تحقق مأموریت‌های نظام تعليم و تربیت رسمي كشور از اهميتي بسزای برخوردار است. گزارة 12. منزلت علم نافع، هدايتگر و توانمند ساز و مقام و جايگاه عالم و معلم بايد بیش‌ازپیش توجه شود. راهــكار 2/10. تقويت انگيزه ارتقاي شغلي در آنان بر اساس نظام معيار اسلامی، راهكار 3/11. ادامه تحصيل با توجه به رتبه‌بندی معلمان؛ راهكار 3/11. آموزش‌های ضمن خدمت و راهكار 6/11. ارتقاي توانمندی‌های معلمان به‌صراحت موردتوجه قرارگرفته است. یافته‌های تحلیل محتوای سند تحول بنیادین نشان می‌دهد که تهیه‌کنندگان سند، مهارت حرفه‌ای معلمان را موردنظر قرار داده‌اند. نتیجه بررسی شاخص های صلاحیت‌های حرفه‌ای معلمان بر اساس سند تحول بنیادین به شرح زیر است.

1- اخلاق حرفه‌ای و ارزش‌ها: ایمان به خدای یکتا/ اعتقاد به دین مبین اسلام/ صلاحیت‌های دینی و اخلاقی / انقلابی/ صلاحیت‌های شــخصيتي/ تعامل با نهادهاي علمي و پژوهشي/ هدایت‌کننده

2-دانش (علم نافع): ارتقاي علمي و تربيتي معلمان و تقويت انگیزه‌های شغلی/ رويكرد آموزش تخصصي و حرفه‌ای/ یادگیری مداوم

3-مهارت ها: هدایت‌گری / ارتقاي توانمندی‌های معلمان، پژوهشگری

4-توسعه‌ی حرفه‌ای: پژوهش/ توانمند ساز/ افزايــش توانمندی‌های حرفه‌ای، شرکت در دوره‌های ضمن خدمت

 یافته‌های این مطالعه نشان می دهد که محتوای سند تحول بنیادین تمام شاخص‌های صلاحیت‌های حرفه‌ای معلمان را در بر ندارد (نگارنده 10 شاخص را اعتباریابی کرده است). علاوه بران، تفاوت اساسی در مولفه های شاخص ارزش‌هاست که اغلب مطالعات قبلی آن را نادیده و یا به صورت عینی مورد نظر قرار داده اند. محتوای شاخص ارزش‌ها در سند تحول بنیادین بیشتر جنبه عقیدتی مانند آنچه مربوط به صلاحیت‌های عمومی نه حرفه‌ای را دارد.

علاوه بر عدم‌جامعیت در شاخص های صلاحیت های حرفه ای، کیفی بودن شاخص ارزش ها، غیرقابل سنجش و تفسیرپذیری این شاخص با توجه به مؤلفه‌های آن به دشواری برای تعریف، ارزیابی و بهسازی در معلمان برای آن اتفاق نطر بوجود خواهدآمد و تا حدودی متکی بر نظرات اشخاص و استاندارد ناپذیر است.

 از طرف دیگر، جمع‌بندی رویکردهای عمده‌ای که تاکنون مبنای ارائه الگوهای صلاحیت‌های حرفه‌ای معلمان قرارگرفته‌اند، شامل:

رویکرد معلم محور که با تکیه به مبانی معرفتی (روان‌شناختی، جامعه‌شناختی، تربیتی و مدیریتی)، اصالت ارزش را در ذات و کنه معلم جست‌وجو می‌کند و تعالی فردی معلم را اصل و ناظر بر ارتقای کیفیت آموزش می‌انگارد که شاخص‌های عمده آن عبارت‌اند از دانش، مهارت، مسئولیت‌پذیری، اثربخشی، یادگیری

رویکرد دانش‌آموز محور که اصالت ارزش را در بستر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان بر اساس برونداد آموزشی می‌جوید که عمده‌ترین شاخص‌های آن عبارت‌اند از ارزشیابی پیشرفت تحصیلی، نظرسنجی، والدین، توسعه حرفه‌ای برای مقایسه عملکرد معلمان.

رویکرد موضوع محور: این رویکردی مبتنی بر مبانی معرفتی علوم تربیتی و دانش ارزیابی روز که اصالت ارزش را در پرداخت به مقوله تعلیم و بازرسانی آموزشی می‌جوید، مهم‌ترین شاخص‌های این رویکرد برای صلاحیت‌های حرفه‌ای عبارت‌اند از: ارزیابی وظیفه محور، ارزیابی صلاحیت حرفه‌ای (مکانیکی) به‌عبارت‌دیگر در این رویکرد نقش معلم انتقال‌دهنده دانش تعیین‌شده طبق استانداردها است.

سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش، علی رغم توجه به ویژگی های دانش آموزان، نقش معلم را مهمترین و معلم محوری را پررنگتر از سایر رویکردها در نظر گرفته است. این در حالی است که اغلب رویکردهای طراحی آموزشی در دنیا مبتنی بر نیاز دانش آموزان و جامعه و چالش های جهانی مانند محیط زیست، حقوق بشر و ... ارائه می‌شود.

 واقعیت این است که امروزه اغلب دانش آموزان به منابع زیاد برای یادگیری و توسعه همه‌جانبه شخصینپت خود دست رسی دارند وبه نظر می رسد  اغلب آن‌ها باوجود حساسیت و اهمیت شغل معلمی در جامعه، معلمان را الگو و اسوه خود برای سبک زندگی موردنظر قرار نمی‌دهند. معلمی یک حرفه است و صلاحیت‌های هر حرفه به‌عنوان یک شغل و حرفه مشخص است. در عین حال، یادگیری و تجارب نامنظم افراد و تاثیر عوامل مختلف بیرونی در شخصیت و سیک زندگی دانش آموزان در کنترل مدرسه نیست. نگاه سنتی به نقش معلم، به‌عنوان یگانه دانایی یاد دهنده، با توسعه دانش بشری و ابزارهای اشاعه آن در سرتاسر جهان با تنوع و جلوه‌های هنری در سایه نرم‌افزارهای فن‌آوری در سرتاسر زمان برای استفاده گسترده است. به همین ترتیب تنوع سبک زندگی و دسترسی مشاهده و مطالعه آسان آن‌ها، درست و یا نادرست، انتخاب‌های متنوع و متعددی به جز معلم را در اختیار داش آموزان قرار داده است. تأکید بیش از سهم معلم در تحقق حیات طیبه اندکی غیرواقع بینانِه جلوه می‌کند. آموزش‌وپرورش و معلمان پس از پیروزی انقلاب اسلامی اولین اولویت متناسب سازی با اهداف انقلاب و بازسازی و بهسازی بودند. گزینش، تهیه دانش محتوایی، تأمین مدرسان دوره‌های آموزش معلمان و مدیریت آموزشی با حساسیت زیاد و مبتنی بر اهداف انقلاب اسلامی دنبال می‌شد. آسیب‌شناسی و ارزیابی کاستی‌ها در حوزه تربیت با موردنظر قرار دادن سهم هر یک از عوامل درونی و بیرونی تأثیرگذار بر نظام آموزشی اعم رویکرد سیاسی، اقتصادی دولت ها، فرهنگ جامعه، فضای آموزشی، معلم، برنامه‌ریزی درسی، روش‌های مدیریت کلاس، روش‌های ارزشیابی و ...جامعیت و واقع بینانه بودن سند را حداقل در این باره تضمین می‌کند. در نهایت کار معلم طراحی و خلق شرایط یادگیری همراه با فضیلت های اخلاقی، انسانی و فرهنگی است، برای این منظور، ضمن اشتهار مثبت و دغدغه و شوق تربیت برای توسعه همه جانبه آینده سازان،  لازم است به طور بسنده از صلاحیت های دانشی، نگرشی و مهارتی برخوردار باشند. این مهم را حل مسایل انگیزشی و بهداشتی معلمان تسهیل می کند.(منبع: کلهر، منوچهر. 1398). طراحی و اعتباریابی الگوی شایستگی های معلمان. پایان نامه دکترا، دانشگاه آزاد زنجان)